Tra cứu đơn hàng

Đăng Ký Thành Viên

Thành viên

Nhà thuốc

Công ty dược phẩm

Shop dược phẩm

Tra Cứu Đơn Hàng

Trang Chủ

Các dung môi pha thuốc thường dùng trong tiêm truyền

22/09/2026 14:58:41

TÓM TẮT NỘI DUNG

Các dung môi pha thuốc thường dùng trong tiêm truyền

22/09/2026 14:58:41

Dung môi pha thuốc đóng vai trò quan trọng trong thực hành tiêm truyền, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả điều trị và an toàn của người bệnh. Việc lựa chọn sai loại dung môi hoặc tỷ lệ pha loãng không phù hợp có thể khiến thuốc kết tủa, mất tác dụng hoặc gây tương kỵ nguy hiểm. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ các loại dung môi pha thuốc thường dùng, đặc điểm của từng loại cũng như những lưu ý quan trọng khi pha loãng thuốc.

1. Dung môi pha thuốc là gì?

Hiểu theo nghĩa rộng, dung môi là một chất lỏng, rắn hoặc khí dùng để hòa tan một chất tan khác. Trong phạm vi thực hành pha thuốc, dung môi pha thuốc được hiểu là một chất lỏng dùng để hòa tan thuốc dạng rắn hoặc lỏng, tạo thành dung dịch đồng nhất để sử dụng trong điều trị. Cần lưu ý, với các hỗn dịch thuốc - nơi dược chất rắn không tan mà chỉ phân tán đồng đều trong chất lỏng - chất lỏng đó không được gọi là dung môi mà gọi là chất dẫn hoặc môi trường phân tán.

2. Độ thẩm thấu của dung dịch

Độ thẩm thấu (osmolality) là đại lượng đặc trưng cho số lượng tiểu phân chất tan có trong dung dịch, không phụ thuộc vào khối lượng, kích thước hay bản chất hóa học của tiểu phân. Độ thẩm thấu được tính bằng nồng độ mol nhân với số tiểu phân mà một phân tử phân ly tạo ra, thường biểu thị ở đơn vị mOsmol/L.

Ví dụ, dung dịch natri clorid 0,9% có nồng độ mol khoảng 154 mmol/L; do NaCl phân ly thành hai ion Na+ và Cl-, độ thẩm thấu của dung dịch này là 308 mOsmol/L. Dung dịch glucose 5% có nồng độ mol khoảng 278 mmol/L và không phân ly, nên độ thẩm thấu tương ứng là 278 mOsmol/L. Vì độ thẩm thấu của huyết tương vào khoảng 290 mOsmol/L, dung dịch có độ thẩm thấu xấp xỉ mức này được xem là đẳng trương; thấp hơn đáng kể gọi là nhược trương, cao hơn đáng kể gọi là ưu trương. Cả natri clorid 0,9% và glucose 5% đều được xem là dung dịch đẳng trương.

3. Nước cất pha tiêm

Nước cất pha tiêm là dung môi nhược trương, vô trùng, pH trung tính, thường dùng để hoàn nguyên và pha loãng thuốc dùng tiêm bắp hoặc tiêm tĩnh mạch. Thể tích thường dùng khi tiêm bắp là 3-5 mL, ít khi vượt quá mức này vì thuốc có thể tích lũy gây hoại tử cơ; khi tiêm tĩnh mạch chậm, thể tích thường dùng là 5-10 mL. Nước cất pha tiêm phù hợp với hầu hết các loại thuốc, ngoại trừ các thuốc tan trong dầu như diazepam, testosterone. Loại chai lớn 500 mL hầu như không dùng để pha thuốc tiêm truyền, vì đưa lượng lớn dung dịch nhược trương vào cơ thể có thể gây vỡ hồng cầu; loại này chủ yếu dùng để pha loãng các dung dịch khác hoặc làm ẩm dòng khí trong máy thở.

4. Dung dịch Natri clorid 0,9%

Dung dịch natri clorid 0,9%, còn gọi là nước muối sinh lý (Normal Saline - NS), là dung dịch đẳng trương với độ thẩm thấu 308 mOsmol/L, pH dao động 4,5-7, mỗi lít chứa 154 mEq ion Na+ và Cl-. Đây là dung môi pha thuốc tương hợp với hầu hết các loại thuốc, ngoại trừ một số trường hợp đặc biệt như kháng sinh pefloxacin hoặc thuốc chống loạn nhịp amiodarone - cả hai đều cần pha loãng bằng glucose 5%. Cần thận trọng khi dùng natri clorid 0,9% ở người bệnh suy tim sung huyết, phù hoặc tăng natri máu, đồng thời tránh nhầm lẫn với các nồng độ natri clorid khác (0,45%, 3%, 5%, 10%) vốn không dùng làm dung môi pha thuốc mà dùng để bù dịch hoặc điều trị hạ natri máu.

5. Dung dịch Glucose 5%

Dung dịch glucose 5% là dung dịch đẳng trương với độ thẩm thấu 278 mOsmol/L, không chứa điện giải, pH hơi acid (3,5-6,5), do đó có thể làm phân hủy một số thuốc kém bền trong môi trường acid như amoxicillin, ampicillin. Dung dịch này dễ biến chất và là môi trường thuận lợi cho vi sinh vật phát triển, nên nếu dùng làm dung môi thì thuốc pha xong cần được sử dụng ngay, không bảo quản lâu. Khác với các dung môi khác, glucose 5% cung cấp năng lượng, khoảng 170 kcal mỗi lít, nên cần thận trọng ở người bệnh đái tháo đường. Glucose cũng không được ưu tiên khi pha loãng kali clorid đậm đặc trong điều trị hạ kali máu nặng, vì glucose có thể kích thích tăng tiết insulin, thúc đẩy kali di chuyển vào nội bào, khiến tình trạng hạ kali máu trầm trọng hơn. Vì vậy, dung dịch glucose 5% thường chỉ được ưu tiên chọn làm dung môi khi không thể dùng natri clorid 0,9%, chẳng hạn khi pha loãng pefloxacin hoặc amiodarone.

6. Các dung dịch truyền tĩnh mạch khác

Một số dung dịch truyền khác như Ringer, Hartmann's, dung dịch bicarbonate, dextran, manitol hoặc albumin tiềm ẩn nhiều nguy cơ tương kỵ với thuốc, nên hầu như không được sử dụng làm dung môi pha thuốc thường quy trong thực hành lâm sàng.

7. Lưu ý khi pha loãng thuốc

Không nên tùy tiện chọn dung môi pha thuốc khi chưa rõ tính tương hợp - tương kỵ, đồng thời không tự ý trộn chung nhiều loại thuốc tiêm truyền với nhau. Mỗi loại thuốc có tỷ lệ pha loãng riêng cần tuân thủ đúng hướng dẫn: pha quá đặc có thể khiến thuốc kết tủa do không tan hết, còn pha quá loãng thì thuốc không đạt nồng độ điều trị mong muốn trong máu.

Một số thuốc yêu cầu tỷ lệ pha loãng nghiêm ngặt để đảm bảo an toàn. Ví dụ, kháng sinh imipenem - cilastatin cần được pha loãng đến nồng độ 5 mg imipenem/mL, tức mỗi lọ 500 mg cần ít nhất 100 mL dung môi. Kháng sinh azithromycin đường tiêm truyền cần pha loãng đến nồng độ 1-2 mg/mL, tương ứng mỗi lọ 500 mg cần ít nhất 250 mL dung môi. Với kali clorid đậm đặc - một thuốc có nguy cơ cao, mỗi ống 10% 10 mL thường cần pha loãng với 250 mL dung môi trước khi sử dụng để tránh nguy hiểm cho người bệnh.

8. Vai trò của dược sĩ lâm sàng trong lựa chọn dung môi

Việc hướng dẫn, tư vấn cho nhân viên y tế trong lựa chọn dung môi pha thuốc và tỷ lệ pha chế phù hợp là một phần công việc quan trọng của dược sĩ lâm sàng. Tại mỗi cơ sở y tế, dược sĩ lâm sàng nên xây dựng bảng hướng dẫn lựa chọn dung môi và tỷ lệ pha chế theo từng biệt dược đang sử dụng, kết hợp thêm thông tin về bảo quản sau pha loãng, tốc độ tiêm truyền và tương hợp - tương kỵ, nhằm đảm bảo thuốc được sử dụng an toàn, đúng cách.

Câu hỏi thường gặp

Dung môi pha thuốc nào được dùng phổ biến nhất?

Nước cất pha tiêm và natri clorid 0,9% là hai loại dung môi pha thuốc được sử dụng phổ biến nhất, vì tương hợp với hầu hết các loại thuốc. Glucose 5% cũng được dùng nhưng ít phổ biến hơn, chủ yếu khi không thể dùng natri clorid 0,9%.

Vì sao cần quan tâm đến độ thẩm thấu khi chọn dung môi pha thuốc?

Vì dung dịch có độ thẩm thấu quá thấp hoặc quá cao so với huyết tương có thể gây ảnh hưởng đến tế bào máu và mô xung quanh vị trí tiêm truyền, ví dụ gây vỡ hồng cầu hoặc kích ứng tĩnh mạch, nên dung dịch đẳng trương thường được ưu tiên lựa chọn làm dung môi pha thuốc.

Tại sao không nên dùng chai nước cất 500 mL để pha thuốc tiêm truyền?

Vì nước cất là dung dịch nhược trương, nếu đưa một lượng lớn vào cơ thể có thể khiến tế bào hồng cầu hấp thu nước quá mức, căng phồng và vỡ, gây ảnh hưởng không tốt về mặt sinh lý cho người bệnh.

Glucose 5% có phù hợp làm dung môi pha thuốc cho mọi người bệnh không?

Không hoàn toàn. Glucose 5% cung cấp năng lượng và có thể ảnh hưởng đến đường huyết, nên cần thận trọng ở người bệnh đái tháo đường. Ngoài ra, glucose cũng không được ưu tiên khi pha loãng kali clorid trong điều trị hạ kali máu nặng.

Điều gì xảy ra nếu pha thuốc sai tỷ lệ dung môi khuyến cáo?

Nếu pha quá đặc, thuốc có thể kết tủa do không tan hết, ảnh hưởng đến hiệu quả và độ an toàn khi sử dụng. Nếu pha quá loãng, nồng độ thuốc trong máu có thể không đạt mức điều trị mong muốn, làm giảm hiệu quả điều trị.

Kết luận

Nhìn chung, lựa chọn đúng dung môi pha thuốc và tỷ lệ pha loãng phù hợp đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo hiệu quả điều trị và an toàn cho người bệnh khi sử dụng thuốc tiêm truyền. Mỗi loại dung môi như nước cất pha tiêm, natri clorid 0,9% hay glucose 5% đều có đặc điểm, ưu và nhược điểm riêng, cần được lựa chọn phù hợp theo từng loại thuốc và tình trạng của người bệnh. Nhân viên y tế nên tuân thủ đúng hướng dẫn pha chế và tham khảo ý kiến dược sĩ lâm sàng khi có bất kỳ thắc mắc nào liên quan đến việc lựa chọn dung môi pha thuốc.